DOSYA HABER/İSTİKLAL MADALYASINDAN İDAM SEHPASINA – Menderes’e “Atnan” adıyla İstiklal Madalyası verilmesine ilişkin kararname Meclis Kütüphanesi’nin…

Kurtuluş Savaşı’na katılımı bundan dolayı Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün imzasıyla İstiklal Madalyası’yla onurlandırılan merhum Başbakanlardan Adnan Menderes’in demokrasiye kara bir leke olarak geçen 17 Eylül 1961’deki idamının üstünden 62 sene geçti.

AA’nın, Adnan Menderes’in siyasal hayatındaki mühim dönüm noktalarını arşiv belgeleriyle ele almış olduğu 3 bölümden oluşan haber dosyasının ilkinde, Demokrat Partinin (DP) kazanılmış olduğu 1950 seçimlerine kadar Menderes’in içerisinde bulunduğu siyasal sürece fer tutuldu.

TBMM Kütüphanesi’nce meydana getirilen çabalama kararı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nden erişilen belgeler arasında Adnan Menderes’in de bulunduğu 50 şahsa Kurtuluş Savaşı’nda gösterdikleri fedakarlık ve kahramanlık bundan dolayı Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün imzasıyla İstiklal Madalyası verilmesini onaylayan kararname de bulundu. 1931 tarihindeki Kararname’de Adnan Menderes’in adı “Atnan” olarak anlatım ediliyor.

Menderes’in 1931 tarihindeki mazbatasındaki öz geçmişi

Siyasi kariyerine Serbest Cumhuriyet Fırkasında başlayan Adnan Menderes, Celal Bayar, İttihat ve Terakki Mektebi’nden hocası Vasıf Çınar ve oldukça iyi tanımış olduğu Halit Onaran ile görüşmesi sonra CHP’ye katıldı.

Atatürk’ün Aydın ziyareti esnasında keşfettiği genç bir örgüt başkanı olan Menderes, bu tarihten sonra Türk siyasal tarihine damga vuran adlardan oldu.

Menderes, 1931’de aday olmadığı halde mebus seçildi ve kendisini aday listesine Atatürk’ün koyduğunu öğrendi.

Adnan Menderes’in 1931 tarihindeki ilk mebus mazbatasında kendi el yazısıyla doldurmuş olduğu öz geçmiş kısmında, İzmir Amerikan Mektebi son sınıfında iken askerliğe alındığını ve teğmen olduğunu, ordudaki görevinin sonra çiftçilikle uğraştığını anlattı.

Menderes, 1935, 1939, 1943 seçimlerini kazanarak CHP Aydın Milletvekili olarak aralıksız 14 sene parlamentoda CHP Grubu’nda vazife aldı. Menderes, hükümetin Toprak Reformu Tasarısı’nın 1945’te Meclis’teki görüşmeleri esnasında sergilediği karşı duruş sonra bürokrasi sahnesinde tanınmış bir isim haline geldi.

Menderes ve Köprülü’nün CHP’den ihraç kararı talimatname ile duyuruldu

İzmir Milletvekili Celal Bayar, Aydın Milletvekili Adnan Menderes, İçel Milletvekili Refik Koraltan ve Kars Milletvekili Fuat Köprülü, 7 Haziran 1945’te CHP Meclis Grubu’na kanunlardaki ve parti tüzüğündeki antidemokratik hükümlerin kaldırılmasını içeren bir önerge verdi.

Türk siyasal hayatına “Dörtlü Takrir” olarak geçen önergenin verilmesinin sonra Celal Bayar’ın deyimiyle “partide fırtına koptu.”

Ülkede demokrasi olmadığını korumak için çaba sarfeden Fuat Köprülü ve Adnan Menderes için Başbakan Şükrü Saraçoğlu’nun başkanlığında 21 Eylül 1945’te toplanan Parti Divanı ihraç kararı aldı.

Menderes ve Köprülü’nün CHP’den ihraç edilmeleri hakkındaki karar Genel Sekreter Vekili Nafi Kansu imzasıyla 22 Eylül 1945 tarihindeki bir talimatname ile parti il yönetim kurullarına gönderildi.

Genelgede, Menderes ve Köprülü’nün partiden çekilmeden onun tüzük ve prensiplerine aykırı neşriyatta bulunmaları, iyi niyet beslemediklerinin bir delili olarak gösterildi.

Milletvekillerinin partisinin öbek toplantılarında görüşülen meselelerde tamamen özgür oy ve içtihat sahibi olduğu fakat bu müzakereler sonunda çokluğun sonucuna katılmak mecburiyetinde oldukları vurgulanan genelgede, şu ifadelere yer verildi:

“Menderes ve Köprülü’nün hareketleri bu esasın gösterdiği istikametin dışında, memlekette reel demokrasi olmadığı iddiasını dil ve kalemlerine dolamak üzere tenkide koyuldukları, Partiye karşı sistemli bir siyasal mücadeleye girişmek şeklinde kendini göstermiştir. Memlekette Parti idaresini -menfaatlerine bağlı inhisarcı bir zümrenin vasilik idaresi- olarak yayınlayan ve Partiye karşı itimatı sarsmak rolünü üstüne alan bir gazetenin sütunlarında yayılan yazılar onunla bir düşünce ve içtihat ve cephe birliğinin aleni anlatım ve delilleridir. Bu vaziyet karşısında Parti Divanı Adnan Menderes ile Fuat Köprülü’nün hareketlerini, tüzük hükümleri bakımından inceleyerek, bir yandan Parti içerisinde ayrılık cereyanları uyandırmak üzere Partinin memleketteki varlığını zaafa uğratmak ve öteki yandan Partinin demokratik bünyede olmadığı yolundaki yazılarla aynı safta muhalefetle birleşerek Partiyi yıkmağa çalışmak mahiyetinde görmüş ve tüzüğün 147, 148 ve 149’uncu maddeleri gereğince her ikisinin Partiden tart edilmeleri gerekli olduğu düşünce ve sonucuna oy birliğiyle varılmıştır.”

DP’nin 1946 seçimlerinde seçim propagandaları

DP, 7 Ocak 1946’da Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafınca kuruldu.

Demokrat Partinin tüm eleştirilerine rağmen, partinin kuruluşu üstünden 4 ay geçmeden erken seçim kararı alınarak, ilkin mahalli sonra genel seçim sürecine girildi.

26 Mayıs 1946’da meydana getirilen mahalli seçimlere girmeme kararı alan DP, partilileri sandığa gidip gitmemekte özgür bıraktı.

Belgeler arasında bulunan ve CHP’nin kazanılmış olduğu 1946 genel seçimlerinde DP’nin 11 Temmuz 1946 tarihindeki Vatan gazetesinde gösterilen beyannamesinde, seçim çalışmaları kapsamında partinin yaşamış olduğu sıkıntılar anlatılıyor.

Beyannamede, Ulus gazetesinin 8 Temmuz 1946 tarihindeki haberine dikkati çekilerek, İçişleri Bakanlığının köylerde meydana getirilen “zehirleyici propagandaları önlemek” üzere partiler adına gönderilen kimselerden hangi parti adına hareket ettiklerini gösterir belge istendiği aktarılıyor.

Beyannamede anlatılanlara göre, köylere gitmek isteyen vatandaşlara, 48 saat ilkin başvuru etmeleri, tahkîkat kararında müsaade verilip verilmeyeceğinin kendilerine bildirileceği söyleniyor.

Bunun amacının mebus seçimlerinin derhal öncesinde muhalif partilerinin halkla birçok temasını ve irtibatını kesmek olduğu anlatılan Beyannamede, İçişleri Bakanlığının bu emrinin Anayasa’nın yolculuk hürriyetini düzenleyen 70. maddesine ve bu hakkın ne gibi hallerde sınırlanacağını düzenleyen 78. maddesine aykırı olduğu vurgulanıyor.

Bu şartlar altında seçimlere katılan DP’den Menderes, memleketi Aydın’dan değil Kütahya’dan mebus seçildi.

Menderes’in 1946 tarihindeki mebus mazbatası

Menderes, 1946 tarihindeki mazbatasında gene kendi el yazısıyla 1936 senesinde Maliye bölümünden mezun bulunduğunu ve aynı sene “Ziraat Bankası Müfettiş Namzedliği” imtihanını kazandığını, 1 Ekim 1936’da müfettiş namzedi olarak göreve başladığını, daha sonra imtihanı kazanarak müfettiş bulunduğunu belirtti.

Menderes, mazbatasında Eskişehir milletvekilliğine seçilinceye kadar 10 sene Ziraat Bankası müfettişi olarak vazife yapmış olduğu bilgisine de yer verdi.

DP’nin 1950 seçimlerindeki zaferi

CHP Hükümeti 1 Mart 1950’de genel seçimlerin 14 Mayıs 1950’de yapılmasına karar verdi. Halkın, DP’ye ilgisi, aday listelerinde de kendisini gösterdi. Büyük bir seçim kampanyası başlatan DP’de mebus adaylığına yoğun istek oldu.

Seçimlerde, DP kurucularından Celal Bayar Bursa ve İstanbul’dan, Adnan Menderes İstanbul’dan, Fuat Köprülü Aydın ve İstanbul’dan, Refik Koraltan Balıkesir ve İçel’den kafi oy alarak mebus seçildi.

Seçimlerde, DP yüzde 53 oy oranıyla Meclis’teki temsilin yüzde 84’üne haiz oldu.

Seçim sonuçlarının sonra DP Grubu’nda meydana getirilen oylama kararında Bayar’ın Cumhurbaşkanı bulunmasına karar verildi.

Adnan Menderes, Bayar’ı evinde ziyaret ederek, Fuat Köprülü’nün başbakan olmasını önerdi. Bunun üstüne Bayar, “Başvekil sizsiniz Adnan Bey” diyerek Menderes’in parti liderliğini de almasını istedi.

Kabinesini 22 Mayıs’ta oluşturan Menderes, parti uygulamasını 28 Mayıs’taki öbek toplantısında açıkladı.

Menderes’in ilk Bakanlar Kurulu listesi

Başbakanlığa İstanbul Milletvekili Adnan Menderes’in belirleme olduğuna dair 24 Mayıs 1950 tarihindeki yazıda, Cumhurbaşkanı tarafınca onanan Bakanlar Kurulu sıralaması de yer buldu.

Bakanlar Kurulu listesinde, Halil Özyörük Adalet Bakanı, Refik Şevket İnce Milli Savunma Bakanı, Rükneddin Nasuhioğlu İçişleri Bakanı, Fuat Köprülü Dışişleri Bakanı, Halil Ayan Maliye Bakanı, Avni Başman Milli Eğitim Bakanı, Fahri Belen Bayındırlık Bakanı, Zühtü Velibeşe Ekonomi ve Ticaret Bakanı, Nihat Reşat Belger Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı, Nuri Özsan Gümrük ve Tekel Bakanı, Nihat Eğriboz Tarım Bakanı, Tevfik İleri Ulaştırma Bakanı, Hasan Polatkan Çalışma Bakanı, Muhlis Ete ise İşletmeler Bakanı olarak yer aldı.

Menderes, DP’nin seçim zaferini, “14 Mayıs, bir dönem son veren ve yeni bir devir açan müstesna ehemmiyette zamanı bigün olarak daima anılacaktır. Bu zamanı günün hatırasını yalnız partimizin değil Türk demokrasisinin bir zafer günü olarak yad ediyoruz.” ifadeleriyle yorumladı.