Irak Savaşı’nın 20’nci yılı: İşgalin kilit isimleri bugün nerede?

Irak’ın Amerika öncülüğünde işgalinin bölgede niçin olduğu şiddetli sarsıntı savaşın 20’inci senesinde hala hissediliyor.

20 Mart 2003’te başlatılan tartışmalı askeri operasyon Saddam Hüseyin diyetinin sonunu hızla getirmiş bulunmasına rağmak bugüne uzanan politik kutuplaşma ve çatışmaların önünü açtı.

İşgalden kaçmayı başaran Saddam, aşağı yukarı 9 ay süresince saklanabildi fakat Aralık 2003’te yakalandı ve yeni Irak hükümeti tarafınca idam edildi.

Peki 20 sene sonrasında hala ateşli tartışmalara yol açan savaşın öteki kilit isimlerine ne oldu? BBC bu adların izini sürdü.

SADDAM HÜSEYİN

Saddam, 1979’dan 2003’e kadar Irak’ı otoriter bir biçimde yönetti. 1990-91 Körfez Savaşı’nda Amerika önderliğindeki birlik güçlerine karşı büyük bir yenilgiye uğramasına rağmak iktidarda kalmayı başardı. Ancak Ağustos 1990’da işgal etmiş olduğu Kuveyt’ten güçlerini çekmek zorunda kaldı.

Mart 2003’te ülkesi işgal edildi ve Saddam yanlısı güçler işgale üç hafta karşı koyabildi. Saddam 13 Aralık’ta Amerikan güçleri tarafınca yakalanana kadar aşağı yukarı 9 ay süresince saklandı.

2006’da Bağdat’ta asılarak idam edildi. Irak devlet televizyonu, Saddam Hüseyin’in istihbarat servislerinin geçmişte infaz için kullandığı bir binada, şafaktan ilkin darağacına giderken görüntülerini yayımladı.

Saddam Hüseyin’in son direnişi, idamı esnasında antet takmayı reddetmesi oldu.

GEORGE W. BUSH

2003’te işgali başlatan George W. Bush ABD’nin Irak’a savaş açan ikinci başkanı olarak tarihe geçti. 1989-1993 yıllarında Amerika Başkanı olan babası George Bush’un izinden gidiyordu.

11 Eylül 2001 saldırılarının sonrasında oğul Bush, bir Amerika başkanının halktan almış olduğu en yüksek desteği görmüştü. Ancak Irak Savaşı’nı idare etme biçimi, bilhassa Amerika Savunma Bakanlığı verilerine göre 4,400 Amerikalı askerin ölümü, 2009’da Beyaz Saray koltuğunu bıraktığı dönemde meydana getirilen anketlere göre Amerika tarihli en sevilmeyen önder olarak kayıtlara geçmesiyle sonuçlandı.

75 yaşındaki Bush, görevden ayrıldığından bu yana sıklıkla gözlerden uzak kalmayı tercih etti. Ancak seyrek basına verdiği demeçlerde savaşa girme kararının arkasında durdu.

BBC‘ye konuşan Amerikalı gazeteci ve Pullitzer ödüllü Fiyasko: Amerika’nın Irak’taki Askeri Serüveni kitabının yazarı Thomas E. Rickh, “Bush Yönetimi’nden birtakım adlar tutarlı bir halde Irak Savaşı’nın görünenlerin ötesinde doğru karar bulunduğunu müdafaa çabasındaydılar.” dedi.

Eski Amerika Başkanı bu söylemini Saddam’ın devrildiği gerçeğiyle destekledi. Ancak Ricks bu iddiayı ikna edici bulmuyor:

“Bu tip meşrulaştırma çabaları savaşta ne Iraklıların ne Amerikalıların katlandığı devasa bedeli yansıtıyor. Ne de Amerika işgalinin Orta Doğu’yu iyi mi değiştirdiğini hesaba katıyor.”

Bush, bugün başkanlık ve cenaze törenleri gibi devlet törenleri haricinde kamuoyunda görünmüyor. Zamanının çoğunu Teksas’taki çiftliğinde hobilerine ayırıyor. En büyük hobilerinden bir tanesi de resim; 2021’de bir portre kitabı yayımladı.

DICK CHENEY

George W. Bush’un yardımcısı Cheney, Amerika’nın Irak’a askeri operasyonunun aleni savunucusu oldu.

Saddam Hüseyin rejimini defalarca kitle imha silahları barındırmakla suçladı. Washington Irak işgali söylemi bu iddia ile destekledi.

2006’daki mezhep çatışmaları Irak’ı nüzul etmişti. Cheney ise aynı kuşakta bir av arkadaşını yüzünden, boynundan ve göğsünden yaraladığı bir sertlik vakasına karışmıştı.

Olay hafifçe bir kalp krizine yol açtı fakat 78 yaşındaki arkadaşı Harry Whittington hayatta kaldı. O devre Fox TV’ye konuşan Cheney, “Harry’nin yanlışı yok, sonuç olarak tetiği çeken bendim.” demişti.

Bugün 82 yaşındaki Cheney, görevden ayrıldığından beri Bush’tan değişik olarak siyasetten kopmadı. Seçim mitinglerine katılan, siyasal vakalar ile alakalı basına beyanat veren Cheney, Ocak 2021’deki Kongre baskınıyla alakalı Donal Trump’ı kamuoyu önünde suçladı.

Cheney, Oliver Stone’un başkanlık biyografisi W’dan (2008) sonrasında Bush yönetimini tasvir eden ikinci imal olan 2018 senesinde yapılmış hiciv filmi Vice: Gölge Adam‘da Christian Bale tarafınca canlandırıldı.

DONALD RUMSFELD

Donald Rumsfeld Bush’un 2011-2006 yılları aralığında Savunma Bakanı’ydı. Afganistan ve Irak işgallerinde kilit adlardan biriydi.

Rumsfeld Saddam Hüseyin’in devrilmesi için “paralel istihbarat değerlendirmeleri” sağlamakla ve Amerika güçleri tarafınca savaş esirlerine meydana getirilen işkenceye göz yummakla suçlandı.

Rumsfeld ABD’nin savaş sonrası Irak yönetimiyle alakalı kamuoyunda artan baskının ortasında 2006 senesinde rolü bıraktı.

Ancak gözlerden fazla uzaklaşmadı: Bir otobiyografi kitabı yayımladı, kariyeriyle alakalı bir belgeselde rol aldı ve öteki eski müdafaa bakanlarına katılarak Başkan Donald Trump’ı 2020 seçimlerindeki yenilgisiyle mücadelesine karşı uyardı.

Rumsfeld, Haziran 2021’de kanserden öldü.

CONDOLEEZZA RICE

Rice, Bush’un sekiz senelik vazife süresi süresince ilkin Ulusal Güvenlik Danışmanı ve sonrasında Dışişleri Bakanı olarak vazife yaptı. Amerika tarihinde hükümette en üst seviye görevlerde bulunan siyah bayanlardan biri oldu.

Irak Savaşı’nın savunucusu olmasının yanında Amerika basınında Saddam diyetinin Amerika için bir tehdit olduğu yönünde lobi yaptı. Amerikalı TV kanalı CNN’e Irak liderinin nükleer silahlara hızla erişebileceğini söyledi.

Bush görevden ayrıldıktan sonrasında Rica Stanford Üniversitesi’ndeki akademik kariyerine devam etti. Bugün hala Hoover Enstitüsü isimli kanaat kuruluşunda direktör olarak vazife yapıyor. Geçmişte siyasete döneceği yönünde söylentiler de oldu.

PAUL BREMER

Bush’un Mayıs 2003’te Irak’ın Geçici Koalisyon Yönetimi başkanı olarak atadığı Bremer, ülkenin en yüksek sivil otoritesinin başındaydı.

Irak ordusunu dağıtma sonucu oldukça eleştirildi ve tekrar imal fonlarını kötüye kullanmakla suçlandı.

Bugün 81 yaşındaki Bremer, Amerika eyaleti Vermont’ın kırsallarında sakin bir yaşam yaşıyor. 2018’de bir kayak merkezinde eğitmen olarak çalışacağının ortaya çıkmasıyla Amerika basınında gündeme oturmuştu.

COLIN POWELL

General Powell, Irak Savaşı esnasında Amerika Dışişleri Bakanı olarak vazife yaptı. Bu koltukta oturan ilk siyah olan Powell, Birinci Körfez Savaşı’nda mühim bir rol oynamış ve Amerika Genelkurmay Başkanlığına kadar yükselmişti.

Bush kabinesinin öteki üyelerinden değişik olarak Irak’ın işgaline ilk etapta karşı çıktı. Ama Şubat 2003’te Birleşmiş Milletler’de askeri operasyonu korumak için çaba sarfeden şahıs oldu, hatta Saddam diyetinin kitle imha silahları sakladığına dair kanıtları da kendisi sundu.

General, 2004 senesinde Kongre önünde istifasını sunarken, bir sene ilkin aldıkları istihbaratın “yanlış” bulunduğunu ve Bush yönetiminin bakış açısından düştüğünü kabul etti.

Kariyerini konuşmacı olarak sürdürdü ve 2008 başkanlık seçimlerinde Demokrat aday Barack Obama’yı desteklemek için Cumhuriyetçi saflarından ayrıldı.

Powell, 2021’de Covid-19’a bağlı olarak öldüğünde 84 yaşındaydı.

TONY BLAIR

Dönemin İngiltere Başbakanı Tony Blair, Irak savaşına verdiği yardımcı sebebiyle Bush’tan büyük ihtimalle daha oldukça saygınlık kaybetti.

Blair ile alakalı çatışmayla alakalı 2016’da yürütülen soruşturmada, Saddam Hüseyin tehdidini abarttığı, savaşa hazır olmayan askerler gönderilmiş olduğu ve sonrasındaki süreci yönetmekte “tamamen yetersiz” kalmış olduğu kararına varıldı.

Şu anda 69 yaşlarında olan Blair, 2007’de çekilme ettiğinden beri zamanının çoğunu bir Tony Blair Küresel Değişim Enstitüsü isimli Sivil Toplum Kuruluşu’nda geçiriyor.

Ancak Irak hâlâ onun mirasına gölge düşürüyor: Geçen sene Ocak ayında 500 binden fazla şahıs Blair’in İngiliz hükümetinden şövalyelik ünvanı almasını protesto eden bir dilekçeyı imzaladı.

HANS BLIX

İsveçli dış ilişkiler uzmanı ve politikacı, Birleşmiş Milletler İzleme, Doğrulama ve Teftiş Komisyonu’na liderlik etti. Amerika liderliğindeki işgalden ilkin Irak’ta kitle imha silahları olduğu iddialarıyla alakalı soruşturmayı yürüttü ve nihayetinde bu yönde kanıt bulunamadı.

Blix şu anda Stockholm’de yaşıyor ve hala internasyonal emniyet politikası tartışmalarında aktif. 94 yaşındaki Blix’in Savaşlara Veda isimli yeni bir kitabı yayımlanacak.

ALI HASAN EL MECID, ‘KİMYASAL ALİ’

Eski Irak askeri komutanı, Saddam Hüseyin’in kuzeni, Kürtler’e karşı kimyasal gaz kullanarak binlerce kişinin ölümüne yol açması sebebiyle ‘Kimyasal Ali’ lakabıyla anılıyor.

El Mecid, Ağustos 2003’te Amerikan güçleri tarafınca yakalandı, soykırım ve insanlığa kabahat işlemekle yargılandı ve Ocak 2010’da asılarak idam edildi.

MUHAMMED SAID SAHAF, ‘KOMİK ALİ’

Sahaf 2003 işgali esnasında Irak’ın Enformasyon Bakanıydı ve hızlıca günlük basın toplantılarında harbiden uzak yorumlarıyla Batı medyasında “Komik Ali” olarak anılmaya başladı.

Bugün nerede olduğu bilinmiyor fakat Birleşik Arap Emirlikleri’ne kaçtığı düşünülüyor.

MUKTEDA ES-SADR

Şii din adamı, yönetmekte olduğu Mehdi Ordusu’nun Amerika önderliğindeki işgalden sonra, yabancı birliklere karşı direnişiyle ün kazandı.

O zamandan beri kendisini bir milliyetçi ve yolsuzluk karşıtı bir aktivist olarak tanımlıyor.

Desteklediği Saeroun koalisyonu, 2018 ve 2021 Irak parlamento seçimlerinde en oldukça sandalyeyi kazandı.

NURI EL-MALIKI

Mayıs 2006’da göreve başlayan Maliki, Saddam’ın devrilmesinden sonrasında Irak’ın ilk tam devre başbakanı oldu.

Sünni ve Kürt siyasetçileri uzaklaştırmakla eleştirildi ve daha 2007’de rolü bırakması için çağrılar yapıldı. Ancak Maliki, IŞİD’e karşı mücadelede bir takım yenilginin sonrasında fakat 2014’te çekilme edecekti.

72 yaşındaki Maliki hala siyasetle ilgileniyor.

AYETULLAH ALI SISTANI

Irak’ın en yüksek Şii dini lideri el-Sistani, işgalden sonrasında Irak din ve siyasetinde kilit rol oynadı. Sadr’ın aksine, başkaldırı yerine siyasal lobiciliği seçti.

92 yaşındaki Sistani, Irak’ta hala oldukça etkili bir figür.

MUNTADAR EL-ZAIDI

Iraklı Muntadar el-Zaidi garip koşullarda internasyonal üne kavuştu: Aralık 2008’de, Amerika başkanının Irak’a yapmış olduğu son ziyareti sebebiyle Bağdat’ta düzenlenen bir basın toplantısı esnasında George W. Bush’a ayakkabılarını fırlatmıştı.

Zaidi ilk ayakkabısını fırlatırken, “Bu Irak halkından bir veda öpücüğü seni köpek!” diye bağırdı.

Gazeteci, altı ay hapsi esnasında işkence gördüğünü iddia etti ve özgür bırakıldıktan sonrasında Lübnan’a gitti. Al-Zaidi daha sonrasında Irak’a döndü ve 2018 Irak parlamento seçimlerinde başarısız oldu.

Yakın zamanda Reuters haber ajansına verdiği demeçte, “Bu sahne, bütün gücüyle, zorbalığıyla, silahlarıyla, medyasıyla, parasıyla ve otoritesiyle kibirli insanlara sıradan bir insanoğlunun ‘hayır’ diyebileceğinin kanıtıdır.” dedi.

Bir yanıt yazın Yanıtı iptal et