Merkez bankalarının dijital para yarışı hız kazanıyor

Küresel para sistemi içerisinde kripto paralar ve sabitcoinler yaygınlık kazanırken, dijital varlıklara yönelik düzenleme ve denetleme mekanizmalarının yetersizliği endişelere niçin oluyor.

Merkez bankaları da dijital varlıkların geleneksel ödeme sistemlerine rakip olmalarının doğurabileceği riskler sebebiyle alternatif araçlar üstünde çalışıyor.

Geçen sene piyasalarda yaşanmış olan sert dalgalanmalar kripto para birimleri ve sabitcoinlerin güvenilirliğine dair endişelerle düzenleme ve denetleme taleplerini artırırken, Merkez Bankası Dijital Para Birimlerine (CBDC) yönelik küresel ilginin de yoğunlaşması dikkati çekiyor.

RESMİ PARA BİRİMLERİNİN DİJİTAL HALİ

Merkez Bankası Dijital Para Birimi, bir ülkenin resmi para biriminin dijital hali olarak tanımlanıyor.

Bir merkeze bağlı olarak üretilmeleri, Merkez Bankası Dijital Para Birimlerini Bitcoin gibi kripto para birimlerinden ayıran asli hususiyet olarak gösteriliyor. Dağıtık defter teknolojisi kullanılarak açılan ve dijital ağlar üstünden dağıtımı meydana getirilen kripto para birimlerini ise yönetim eden merkezi bir otorite bulunmuyor.

Merkez Bankası Dijital Para Birimlerinin, fiziki paraya göre birtakım üstünlük ve dezavantajları mevcut.

Paraya basit ve güvenilir erişim sağlayarak finansal katılması teşvik etmek, yurt içi ödemelerde rekabet ve dayanıklılığın geliştirilmesi, ödemelerde verimliliğin artırılması ve prosedür maliyetlerinin düşürülmesi, programlanabilir para yaratmak ve para akışlarında şeffaflığı geliştirmek, para ve maliye politikasının kesintisiz ve basit akışını sağlamak, merkez bankalarının dijital paralarını geliştirme motivasyonları arasında.

SİBER SALDIRILARA KARŞI RİSKLER TAŞIYOR

Potansiyel fırsatlarının yanı sıra ülkelerin Merkez Bankası Dijital Para Birimlerini geliştirmelerinin birtakım zorlukları da var.

Bu zorlukların başında, vatandaşların Merkez Bankası Dijital Para Birimleri satın alarak bir kerede bankalardan oldukça fazla para çekebilmesi gösteriliyor. Bu durumun bankalardan kaçışı tetikleyerek borç verme yetenekleri ile ürem oranlarını etkileyebileceği belirtiliyor. Bunun bilhassa finansal sistemleri istikrarsız ülkeler için problem olduğuna dikkat çekiliyor.

Merkez Bankası Dijital Para Birimlerinin siber saldırılara karşı savunmasız olmaları da operasyonel riskler taşıyor.

Merkez Bankası Dijital Para Birimleri, gizlilik, tüketicinin korunması ve kara para aklamayı engelleme standartlarını içeren komplike bir düzenleyici çerçevenin de oluşturulmasını gerektiriyor.

Yeni ödeme sistemlerinin vatandaşların günlük yaşamlarını etkileyen ve büyük ihtimalle ülkelerin milli emniyet hedeflerini tehlikeye atabilecek dışsallıklar da yaratacağına dikkat çekiliyor. Buna misal olarak, ABD’nin sınır ötesi akışları seyretme ve yaptırım tatbik kabiliyetini sınırlayabilmeleri gösteriliyor.

114 ÜLKENİN MERKEZ BANKASI ARAŞTIRMA YAPIYOR

Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) mevzuya dair bir tutanağına göre, Merkez Bankası Dijital Para Birimlerinin para politikası, finansal istikrar ve internasyonal para sistemi üstünde mühim etkilerinin olması bekleniyor.

IMF’nin raporunda, Merkez Bankası Dijital Para Birimi araştırmalarının, genelde kripto varlıkların ortaya çıkmasına cevap olarak, Kovid-19 salgını esnasında hızlandığı belirtiliyor.

Atlantic Council’in verilerine göre, küresel ekonominin yüzde 95’inden fazlasını temsil eden 114 ülke, Merkez Bankası Dijital Para Birimine yönelik etken inceleme yapıyor

Ülkelerin bu alandaki araştırmalarının yoğunlaştığı dikkati çekerken, Mayıs 2020’de sadece 35 ülkenin Merkez Bankası Dijital Para Birimini değerlendirdiği kayıtlarda yer alıyor.

Aralarında Bahamalar, Jamaika, Nijerya ve 8 Doğu Karayip ülkesinin bulunmuş olduğu 11 ülke dijital para birimini tamamiyle piyasaya sürerken, Çin’in 260 milyon şahsa ulaşan pilot uygulamasının 2023’te ülkenin geneline yayılması bekleniyor.

Jamaika, Merkez Bankası Dijital Para Birimi JAM-DEX’i piyasaya devam eden son olarak ülke olarak öne çıkıyor.

RUSYA YAPTIRIMLARLA DOLARDAN KAÇIYOR

Rusya’ya yönelik mali yaptırımlar ülkeleri dolardan kaçınan ödeme sistemlerini düşünmeye yöneltirken, bu sene 20’den fazla ülkenin merkez bankasının dijital para birimi pilot uygulamasına yönelik mühim adımlar atması bekleniyor.

Avustralya, Tayland, Brezilya, Hindistan, Güney Kore ve Rusya’nın bu sene pilot testlere devam etmeyi ya da başlamayı planladığı kaydediliyor.

Aralık 2022 itibarıyla bütün G7 ekonomilerinin Merkez Bankası Dijital Para Birimi geliştirme aşamasına geçmiş olduğu belirtilirken, G20 ülkelerinden 18’inin geliştirmenin ileri aşamasında olduğu, bunlardan 7’sinin halihazırda pilot tatbik aşamasında bulunmuş olduğu kayıtlarda yer alıyor.

ECB DİJİTAL EURO İÇİN BÖLGE MERKEZ BANKALARIYLA ÇALIŞIYOR

Avrupa Merkez Bankası’nın (ECB) da büyük ihtimalle önümüzdeki sene pilot programa başlaması öngörülüyor.

ECB, halihazırda dijital bir euronun piyasaya sürülüp sürülmeyeceğini araştırmak için Euro Bölgesi’nin milli merkez bankalarıyla beraber çalışmalarını sürdürüyor.

Bankanın internet sitesinde bulunan bilgilerde, dijital euronun, Euro Bölgesi’nde her insanın kullanabileceği bir elektronik ödeme aracı sunacağı, nakit para gibi güvenilir ve kullanıcı dostu olacağı belirtiliyor.

Ekim 2021’de başlayan inceleme aşamasının, aşağı yukarı iki sene sürmesi ve Ekim 2023’te sona ermesi bekleniyor.

FED DİJİTAL DOLAR KONUSUNDA HENÜZ KARAR VERMEDİ

Amerika Merkez Bankası (Fed) ise Merkez Bankası Dijital Bara birimi çıkarma konusu ile ilgili rastgele bir karara varmış değil. Fed, teknolojik inceleme ve deneyler de dahil olmak suretiyle muhtelif açılardan merkez bankası dijital para birimlerinin potansiyel yarar ve risklerini araştırmaya devam ediyor.

Fed Başkanı Jerome Powell, mart ayında yapmış olduğu açıklamada, merkez bankası dijital para birimi konusu ile ilgili “gerçek bir karar verme aşamasında” olmadıklarını kaydetmişti.

Öte yandan, New York Fed’in, bankalar ve Fed arasında kullanması amaçlı “toptan” merkez bankası dijital para birimi deneyi “Project Cedar” ile ABD’yi araştırmadan geliştirme aşamasına taşımış olduğu belirtiliyor.

Boston Fed de Massachusetts Institute of Technology’nin Dijital Para Birimi Girişimi ile “Project Hamilton” üstünde iş donanması yapıyor.

ÇİN DİJİTAL PARA BİRİMİ ÇALIŞMALARINDA ÖNDE

Çin Merkez Bankası (PBoC) ise dijital para birimleri vasıtasıyla yurt içi ve sınır ötesi ödeme ağlarının geliştirilmesine öncülük ediyor.

“e-CNY” olarak adlandırılan Dijital Para Birimi Elektronik Ödemeleri projesine 2017’de başlayan Çin’de, projenin 2019’da başlayan pilot uygulamasının 260 milyon şahsa ulaşmış olduğu kaydediliyor.

Mevcut ödeme yayınlarını e-CNY ile daha iyi entegre etmek için çalışan Çin’in Ocak 2023’te para birimi dolaşım hesaplamalarına e-CNY’yi dahil etmiş olduğu ve dijital yuanın merkez bankasındaki nakit ve rezervlerin yüzde 0,13’ünü oluşturduğu belirtiliyor.

DİJİTAL TÜRK LİRASI’NA YÖNELİK ÇALIŞMALAR SÜRÜYOR

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) öncülüğünde de Dijital Türk Lirası Projesi yürütülüyor.

Projenin birinci faz çalışmaları kapsamında, geçen sene aralık ayında, Dijital Türk Lirası Ağı üstündeki ilk ödeme işlemleri etkin bir halde gerçekleştirilmişti.

TCMB’den meydana getirilen açıklamada, bankanın teknoloji paydaşları ile beraber yürüttüğü dar kapsamlı ve kapalı dönem pilot tatbik testlerine 2023 yılının ilk çeyreğinde de devam edileceği bildirilmişti.

Dijital Türk Lirası İşbirliği Platformu’nun 2023’te seçili bankalar ve finansal teknoloji firmalarının katılımlarıyla genişletileceği ve geniş katılımlı pilot testlerin gerçekleştirileceği ileri fazlara geçileceği aktarılmıştı.

Bu kapsamda, dağıtık defter teknolojilerinin ödemeler ekosistemlerinde kullanması ve anlık ödeme sistemleri ile entegrasyonu gibi mevzularda geliştirilen orijinal mimari kurgulara ait testlere devam edileceği belirtilirken, bu sene süresince Dijital Türk Lirası’nın teknolojik gereksinimlerinin yanı sıra tutumsal ve hukuki çerçevesine dair çalışmalara da öncelik verileceği kaydedilmişti.